آمار و ارقام کامل و دقیق حماسه عاشورا

آمار عاشورا

همه ساله با فرا رسيدن ماه محرم الحرام، جهان اسلام به ويژه جهان تشيع و پيروان اهل بيت عصمت و طهارت (ع) در غم و اندوه و سوگواري فرو مي روند. مساجد و حسينيه ها و تکيه ها و کوچه و خيابان ها و ادارات و خانه ها سياه پوش مي شوند.

مردم دل سوخته و عزادار، هر کدام به نوعي تلاش مي مي کنند عشق و علاقه و ارادت خود را به خاندان پيامبر (ص) نشان داده و از ظلم و ستمي که بر امام حسين (ع) و فرزندان و اصحاب ايشان، در روز دهم محرم سال شصت و يکم هجري رفت، بي زاري جسته و بر عاملان و قاتلين آنان لعن و نفرين بفرستند. از طرف ديگر در اين روزها و سال هاي اخير، مردم جهان شاهد ظلم و ستم دردناکي مانند قتل و جنايت، آوارگي و... هستند که بر برخي از مسلمانان و شيعيان مظلوم در کشورهاي عراق و سوريه و لبنان و ... از سوي تعدادي از گروهک هاي منحرف و تروريستي مدعي اسلام از قبيل داعش و جبهة النصرة و... که با حمايت استکبار جهاني و عوامل آنها يعني آل سعود وهابي ايجاد شده اند، اتفاق افتاده و مي افتد. قطعاً اينها از پيروان خوارج و بني اميه و بني عباس هستد که بدون رحم و مروت اين جنايات را مرتکب مي شوند!. اميدواريم با هوشياري، اتحاد و همدلي مسلمانان و گروه هاي شيعي در اين کشورها و با حمايت ملت ها و دولت هاي اسلامي و مجامع بين المللي، توطئه بدخواهان و استعمارگران و استکبار جهاني هرچه زودتر خنثي و نابود و شر گروه هاي تروريستي از سر مردم کم شود. ان شاء الله.

واقعه بزرگ تاريخي و عبرت آموز عاشورا، يکي از وقايع مهم تاريخ اسلام و تشيّع مي باشد که تاکنون از سوي گويندگان، نويسندگان، علماء و محقّقان اسلامي و غير اسلامي، پيرامون اهداف، نتايج و دستاوردهاي آن بحث هاي زيادي صورت گرفته و کتاب ها، مقالات و سخن راني هاي فراوان و متعددي انجام، ايراد و چاپ و منتشر شده است. (u200a1u200a)
مسئله آمار و ارقام در اين نهضت حماسي و با شکوه، از جمله مسائلي است که ابهامات و سؤالات فراواني پيرامون آن مطرح است. گرچه در اين موضوع مورّخان اسلامي آراء و ديدگاه هاي متفاوتي دارند و در بعضي يا بيشتر موارد به درستي نمي توان، نظر قاطعي ابراز کرد!. در اين تحقيق و مقاله کوتاه، سعي شده تا حد توان، اقوال مورّخان گردآوري، بررسي و گوشه هايي از زواياي اين حماسه پرشکوه و سرنوشت ساز براي عموم علاقه مندان و شيفته گان و عاشقان اهل بيت عصمت و طهارت (ع) روشن شود.

1 - نگاهي کوتاه به فضائل و دوران زندگاني حضرت امام حسين (ع)
حضرت امام حسين عليه السلام، سيّد الشهداء، خامس آل عباء و سومين حجّت معصوم الهي، فرزند امام عليّ بن ابي طالب (ع) و زاده حضرت فاطمه زهراء (س) در سوّم (يا پنجم) ماه شعبان المعظّم سال چهارم هجري در مدينه منوّره، ديده به جهان گشود. آن حضرت، شش سال و چند ماه از آغازين عمر شريف خود را در زمان جدّ بزرگوارش، خاتم و أشرف پيامبران الهي، حضرت محمّد بن عبدالله (ص) گذراند.

امام حسين(ع)، هنگام رحلت پيامبر (ص) هفت سال داشت، اما علي رغم طفوليت، به همراه اهل بيت، در برخي وقايع مهم آن زمان، حضور داشت و در اين ميان ميتوان به واقعه مباهله با نصاراي نجران، ماجراي اصحاب کساء، بيعت با پيامبر اسلام (ص)، شاهد قرار گرفتن در نامهنگاري، اشاره کرد.

ابن سعد، امام حسين(ع) را در زمره واپسين طبقه (طبقه پنجم) از اصحاب رسول خدا (ص) ـ که به هنگام وفات آن حضرت خردسال بود و در هيچ جنگي او را همراهي نکرد ـ ياد کرده است.

حدود شش سال و هشت ماه از زندگي امام حسين (ع) در زمان حيات رسول خدا (ص) سپري شد. او همواره مورد عنايات و الطاف ويژه پيامبر(ص) بود. از پيامبر نقل شده که فرمود:«انّ الحسن و الحسين، سيّدا شباب اهل الجنة».؛ ترجمه: امام حسن (ع) و امام حسين (ع) سرور جوانان بهشتند.
يعلي عامري از پيامبر (ص) نقل کرده است که فرمود: «حسين منّي و انا منه، احبّ الله من احبّه، الحسن و الحسين سبطان من الأسباط».؛ ترجمه: حسين، از من است و من، از حسينم. خداوند دوست ميدارد هر کس را که دوستدار حسين (ع) است! حسن و حسين دو فرزند از فرزندان انبيايند.

از سلمان فارسي نيز نقل شده است که رسول خدا (ص)، حسين (ع) را بر زانوي خويش نهاده او را ميبوسيد و ميفرمود: «تو بزرگوار و پسر بزرگوار و پدر بزرگواراني؛ تو امام و پسر امام و پدر امامان هستي؛ تو حجت خدا و پسر حجت خدا و پدر حجتهاي خدايي که نه نفرند و خاتم ايشان قائم ايشان است».

باز از سلمان روايت شده است که پيامبر (ص) فرمود: «اي سلمان! هر کس اينان [حسنين] را دوست بدارد، مرا دوست داشته و هر کس مرا دوست بدارد، خدا را دوست داشته است». سپس دستش را بر شانه حسين (ع) نهاد و فرمود: «او، امام پسر امام است، نه تن از نسل او، اماماني نيک و امين و معصوماند و نهمين آنان، قائم (قيام کننده) ايشان است».
پيامبر خدا (ص) بارها فرمود: «حسن [ع] و حسين [ع] فرزندان من هستند، هر کس آنها را دوست بدارد مرا دوست داشته و کسي که مرا دوست داشته خدا را دوست دارد و هر که خدا را دوست داشته وارد بهشت ميشود و هر کس آنها را بد بدارد مرا بد داشته و هر که مرا بد داشته خدا را بد داشته و هر که خدا را بد بدارد وارد جهنم ميشود».
ابوهريره نيز گفته است که رسول خدا (ص) فرمود: «هر کس اين دو فرزندم –حسن و حسين [عليهما السلام]- را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر که با آنان دشمني ورزد با من دشمني نموده است».

علاقه حضرت پيامبر (ص) به حسنين (عليهما السلام) چنان بود که با ورودشان به مسجد، گاه خطبهاش را ناتمام ميگذاشت و از منبر پايين ميآمد و به استقبال آنان ميرفت و آنان را در آغوش ميکشيد.
انس بن مالک روايت ميکند: «وقتي از پيامبر (ص) پرسيدند کدام يک از اهل بيت خود را بيشتر دوست ميداري؟ فرمود: حسن و حسين [عليهما السلام] را».

امام حسين (ع)، مدت سي سال از عمر شريفش را در کنار پدر ارجمندش، حضرت امام عليّ (ع) سپري کرد.
ايشان، مدت ده سال از زندگاني خود را به عنوان يار وفادار و پشتيبان قوي در کنار برادر بزرگوارش، حضرت امام حسن مجتبي (ع) بود.

2- آغاز انقلاب و نهضت تاريخي کربلا
بخشي از دوران امامت امام حسين (ع) با ادامه حکومت نامشروع و غاصبانه بني اميّه (معاوية بن ابي سفيان و يزيد بن معاوية) هم زمان بود. در اين دوره، حضرت، با پاي بندي به صلح تحميلي بر برادرش حضرت امام حسن (ع)، شاهد ظلم و ستم اُمويان بودند تا اين که مرگ معاويه در اول رجب سال شصت هجري اتفاق افتاد. با درخواست يزيد بن معاوية مبني بر بيعت، امام حسين (ع) به مخالفت برخاست و نهضت تاريخي و حماسي عاشورا را آغاز نمود. پس از پنج ماه، نهضت آزادي خواهانه، بيدار گرايانه و حماسي حسيني (ع) در روز دهم محرم سال شصت و يک هجري در سرزمين کربلا، با فداکاري بي نظير خود و تعداد زيادي از يارانش به شهادت رسيد.

3- تعداد ياران حضرت امام حسين (ع) هنگام خروج از مدينه
مرحوم شيخ مفيد (م u200a413u200a هـ) مي نويسد: «فخرج الحسين (ع) في ليلة الأحد ليومين بقيا من رجب سنة ستيّن متوجّهاً نحو مکة و معه بنوه و بنو اخيه و اخوته و جُلّ اهل بيته الاّ محمّدبن الحنفية...». (u200a2u200a) يعني؛ حضرت سيّد الشهداء عليه السلام در شب يک شنبه (دو روز مانده از ماه رجب) در حالي که همراه ايشان فرزندان خودش، فرزندان برادرش، برادرانش و تمامي اهل بيتش (غير از محمدبن حنفية)، به سوي مکّه حرکت کرد.

خوارزمي (م u200a568u200a هـ) مي گويد: «وخرج الحسين (ع) في جوف الليل يريد مکة في جميع اهل بيته...». (u200a3u200a) يعني؛ امام حسين (ع) در تاريکي شب به همراه تمامي اهل بيتش حرکت کرد... .

تاريخ نويسان اسلامي و صاحبان مقاتل، عباراتي روشن تر از آنجه که ذکر شد، ندارند و اکثر با اجمال و ابهام، تعداد ياران و همراهان حضرت را ذکر کرده اند.
علامه سيد محسن امين عاملي (ره)، همين مضامين را با اندکي اختلاف ذکر کرده است. (4)
به هر حال آنچه که به طور قطع مي توان گفت، اين است که امام حسين (ع) را برادران، خواهران، فرزندان برادرش و تعدادي از اصحاب همراهي کردند، ولي نمي توان يک يک آن ها را (غير از مواردي که اسامي آن ها ذکر شده و يا در روز عاشورا به شهادت رسيدند) به طور دقيق مشخص کرد!.

u200a4 ـ تعداد نامه هاي نوشته شده توسط کوفيان به امام حسين (ع)
بعد از مرگ معاوية بن ابي سفيان، شيعيان کوفه از بيعت با فرزند او (يزيد) خودداري کردند و وقتي خبر دار شدند، امام حسين (ع) نيز از مدينه خارج شده اند، شروع به نگاشتن نامه به ايشان نموده و در آن نامه ها، از امام (ع) خواستند تا به کوفه سفر کند و اعلام کردند که حاضرند، در رکاب امام حسين (ع) عليه يزيد و دستگاه جبّار و ستم گر اموي مبارزه کنند!.
شيخ مفيد(ره) مي نويسد: «... وأنفذوا قيس بن مُسهِر الصيداوي وعبدالله وعبدالرحمان (ابنا شدّاد الأرحبي) و عمارة بن عبداللّه السلوني الي الحسين (ع) و معهم نحو مئة و خمسين صحيفة من الرجل والإثنين والأربعة ثم لبثوا...». (u200a5u200a) يعني؛ کوفيان، قيس بن مُسهِر، عبدالله و عبدالرحمان (فرزندان شداد) و عمارة را به سوي امام حسين (ع) روانه ساختند، در حالي که با آن ها، حدود يک صد و يا پنجاه نامه از طرف يک، يا دو و يا چهار نفر بود... .

وي در ادامه مي افزايد، در نوبت هاي بعدي نيز هاني بن عروة و... نامه هايي نوشتند تا اينکه تعداد آن ها، خيلي زياد شد و امام حسين (ع) وقتي انبوه نامه ها را مشاهده کردند، تصميم به فرستاندن نماينده خود مسلم بن عقيل (ع) به سوي کوفه براي به دست آوردن واقعيت نگارش نامه ها و وفاداري کوفيان و اتمام حجّت بر آن ها، گرفتند.
سيد ابن طاووس (م u200a664u200a هـ) مي گويد: «فورد عليه في يومٍ واحدٍ، ستّ مئة کتابٍ و تواترت الکتب حتي إجتمع عنده في نُوب متفرقة، إثنا عشر الف کتاب». (u200au200a6) يعني؛ در يک روز، شش صد، نامه به دست حضرت رسيد و آن قدر، نامه ها زياد شد تا اينکه در چند نوبت، u200a12u200a هزار نامه شد.

ابن سعد مي گويد: «مسلم بن عقيل در نامه اي که به امام حسين (ع) نگاشت، خبر از بيعت دوازده هزار نفر داد و فرستادگان اهل کوفه نزد حضرت رسيدند و ديواني را آوردند که اسامي صد هزار نفر، در آن بود». (u200a7u200a) در هر حال، تعداد نامه ها، بسيار زياد بوده است. اگر چه مقدار دقيق آن ها را به دليل اختلاف روايات تاريخي، نمي توان مشخص کرد؟!.

u200a5u200a ـ تعداد بيعت کنندگان با مسلم بن عقيل (ع)
مورخان در اين مورد، اقوال مختلفي دارند که به نمونه هايي از آنها اشاره مي شود:
ابن عساکر (م u200a571u200a هـ) مي نويسد: «وکان يسير الحسين [ع] من مکة الي العراق بعد ان بايع له من أهل الکوفة إثنا عشر الفاً علي يد مسلم». (u200a8u200a) يعني؛ حضرت امام حسين (ع) بعد از اينکه خير بيعت کردن دوازده هزار نفر با نماينده خودشان در کوفه (جناب مسلم) را شنيدند، به سوي عراق حرکت کردند.

شيخ مفيد (ره) مي گويد: «حتّي بايعه (مسلم) ثمانية عشر الفاً فکتب الي الحسين (ع) يخبره ببيعة ثمانية عشر الفاً و يأمره بالقدوم...». (u200a9u200a) يعني؛ هيجده هزار نفر با مسلم (ع) بيعت کردند و ايشان به امام (ع) خبر داد و خواست که به عراق سفر کند.
ابن قتيبه دينوري (م u200a267u200aهـ) مي گويد: «و بايع له مسلم بن عقيل، أکثر من ثلاثين الفاً من أهل الکوفة». (u200a10u200a) يعني؛ بالغ بر سي هزار نفر از اهل کوفه با حضرت مسلم بيعت کردند.
اين ها، نمونه هايي از اقوال تاريخ نويسان اسلامي و صاحبان مقاتل بود که به نظر مي رسد، مردم کوفه و شيعيان به خاطر علاقه اي که به خاندان پيامبر (ص) داشتند با نماينده ايشان بيعت کردند. از طرف ديگر، تعدادي از شيعيان، احتمال اين را نمي دادند که حضرت امام حسين (ع) در قيام خودشان با شکست (ظاهري) مواجه شوند و به شهادت برسند.

6- تعداد ياران حضرت (ع) هنگام خروج از مکه
مورخان اسلامي در باره اين موضوع، عبارات کلي و مبهمي دارند که بعضي از آن ها به شرح زير است:
شيخ مفيد (ره) مي نويسد: «و کان قد اجتمع اليه (ع) مدّة مقامه بمکة، نفرٌ من أهل الحجاز و نفرٌ من أهل البصرة، انضافوا الي أهل بيته و مواليه ... فخرج (ع) مبادراً بأهله و ولده و من انضّم اليه من شيعته و لم يکن خبر مسلم قد بلغه...». (u200a11u200a) يعني؛ امام حسين(ع) در مدت اقامتشان در مکه پذيراي عده اي از اهل حجاز و بصره شدند که آن ها به اهل بيت و دوست داران ايشان اضافه شدند... و حضرت با تمامي آن ها، قبل از اينکه خبر کشته شدن حضرت مسلم (ع) را دريافت کند، به سوي کربلا حرکت کرد.

ابن سعد (کاتب واقدي) مي گويد: «و بعث الحسين [ع] إلي المدينة، فقدم عليه من خَفّ (حَفّ) معه من بني عبدالمطّلب و هم تسعة عشر رجلاً و نساءٌ او صبيانٌ من اخواته و بناته و نسائهم، فخرج متوجّهاً الي العراق في أهل بيته و ستيّن شيخاً من أهل الکوفة». (u200a12u200a) يعني؛ حضرت امام حسين (ع) را، جماعتي از همراهان او از فرزندان عبدالمطّلب که نوزده مرد بودند و زنان و کودکان از خواهران و دختران و زنانشان او را همراهي کردند و امام (ع) با آن ها و شصت تن پيرمرد از کوفيان به طرف عراق (کوفه و کربلا) حرکت نمود.

ابن اعثم کوفي مي نويسد: «و خرج الحسين [ع] من مکة، يوم الثلاثاء -يوم التروية- لثمان مضين من ذي الحجة و معه إثنان و ثمانون رجلاً من شيعته و أهل بيته...». (u200a13u200a) يعني؛ امام (ع) در روز ترويه (هشتم ذي الحجّة) به همراه هشتاد و دو تن از شيعيان و اهل بيت خودشان به سوي عراق حرکت فرمود.

علامه مجلسي (مu200a1111u200aهـ) در روايتي که از امام صادق (ع) نقل کرده مي نويسد: «سئل الصادق (ع) عن مقتل الحسين (ع) قال: حدثني ابي عن ابيه عليهما السلام قال: فانتبه الحسين (ع) من نومه، عند قبر النبيّ (ص) باکياً فأتي أهل بيته فأخبرهم بالرؤيا و ودّعهم و حمل أخواته علي المحامل و بناته و ابن أخيه، القاسم بن الحسن بن عليّ (ع) ثم صار في أحد و عشرين رجلاً من اصحابه و أهل بيته منهم ابوبکر بن عليّ و محمّد بن عليّ و عثمان بن عليّ و العباس بن عليّ و عبدالله بن مسلم بن عقيل و عليّ بن الحسين الأکبر و عليّ بن الحسين الأصغر...». (u200a14u200a)

يعني؛ امام صادق (ع) [در جواب سؤالي که راجع به امام حسين (ع) از ايشان شد] فرمودند: حضرت سيّد الشهداء [در کنار قبر مطهّر جدّشان پيامبر اکرم (صلّي الله عليه و آله)] از خواب بيدار شدند در حالي که گريه مي کردند و آنگاه نزد خانواده و اهل بيتشان آمدند و خوابي را که ديده بودند براي آن ها تعريف کردند. سپس خواهران، دختران و فرزند برادرشان يعني قاسم را سوار بر مرکب ها کردند و به همراه بيست و يک تن از اصحاب و خويشان خود که از جمله آن ها: ابوبکر، محمد، عثمان و عباس از فرزندان [امام] عليّ (ع) و عبدالله، فرزند مسلم (ع) و عليّ بن الحسين [عليّ اکبر] (ع) و عليّ بن الحسين [امام سجاد] (ع) بودند به طرف عراق حرکت کردند.

از اقوال مختلف مورخان نمي توان نظر قطعي و مشخصي در مورد ياران و همراهان امام (ع) هنگام خارج شدن از مکه به سوي عراق ابراز کرد، ولي به طور قطع مي توان گفت: تعدادي از اهل بيت امام (ع) [ مانند افرادي که در روايت نام برده شده اند] و اصحاب نزديک، ايشان را همراهي مي کرده اند.

u200a7 - تعداد اصحاب و ياران سيّد الشهداء (ع) در کربلا
تاريخ نويسان و صاحبان مقاتل در مورد تعداد سپاهيان حضرت در روز عاشورا و مراحل قبل از شروع نبرد حماسي و تاريخ ساز کربلا، اقوال متفاوتي دارند که به نمونه هايي از آن ها اشاره مي شود:
ابومخنف ( از مورخان مشهور حوادث کربلا)، مي نويسد: «... حتي انتهوا إلي زُبالة فأخرج للناس کتاباً: "بسم الله الرحمن الرحيم. اما بعد؛ فقد اتانا خبرٌ فضيعٌ! قُتل مسلم بن عقيل و هاني بن عروة و عبدالله بن بُقطر [يقطر]، و قد خذلتنا شيعتنا فمن أحبّ منکم الإنصراف فلينصرف، ليس عليه منّا ذمامٌ"، فتفرّق الناس عنه تفرّقاً، فأخذوا يميناً و شمالاً...». (u200a15u200a) يعني، امام حسين (ع) و اصحابش، به زباله (يکي از منازل بين راه) رسيدند... و خبر شهادت مسلم بن عقيل و هاني بن عروة و عبدالله بن بُقطر [يَقطر] (برادر شيري خود)... به ايشان رسيد. حضرت فرمودند: «شيعيان ما را خوار کردند!... سپس از مردم و همراهان خواستند که اگر دوست دارند متفرق شوند!، در نتيجه عده اي به طرف راست و چپ روانه شدند...».
ابوحنيفه دينوري (مu200a327u200a هـ) مي گويد: «و قد کان صحبه [الحسين] قومٌ من منازل الطريق، فلمّا سمعوا خبر مسلم، و قد کانوا ظنّوا انّه يقدم علي انصارٍ و عضدٍ تفرّقوا عنه». (u200a16u200a) يعني؛ گروهي که همراهان حضرت را تشکيل مي دادند و در مسير به ايشان پيوستند، گمان مي کردند که امام حسين (ع) را ياران و سپاهيان زيادي است، اما پس از اطلاع از کشته شدن مسلم بن عقيل (ع) متفرق شدند.

نکته:
لازم به توضيح است که تعداد همراهان امام حسين (ع) قبل از شروع جنگ، همواره در نوسان (کم و زياد شدن) بوده است. گاهي عده زيادي به سپاه حضرت ملحق مي شدند و گاهي در بعضي از منازل (توقف گاه ها) و قبل از رسيدن به سرزمين کربلا و يا در شب عاشورا؛ تعدادي از ملحق شدگان به علل گوناگوني از سپاه حضرت جدا مي شدند. لذا در اين مورد عدد ثابت و مشخصي را براي انصار و ياران امام (ع) نمي توان مشخص کرد. لازم به يادآوري است که اين رقم ها، بيشتر از روي حدس و تخمين بيان شده اند و هرگز بر مبناي شمارش دقيق و محسوس استوار نيست!. [جدا شدن ياران و اصحاب امام حسين عليه السلام در کتاب ناسخ التواريخ/ مرحوم محمدتقي سپهر آمده که استاد شهيد آيت الله مطهري (ره) در کتاب حماسه حسيني جلد u200a2u200a ص u200a107u200a آن را رد مي کنند].

اينک به نقل عباراتي از نوشته هاي مورخاني که در آن ها، اعداد و ارقام معيني ذکر شده است، مي پردازيم :
مسعودي (م u200a345u200a هـ) مي نويسد: «... فعدل إلي کربلا و هو في مقدار خمس مئة فارسٍ من أهل بيته و أصحابه و نحو مئة راجلٍ...». (u200a17u200a) يعني؛ امام حسين(ع) در حالي که ايشان را پانصد سواره از اهل بيتش و اصحاب و حدود صد نفرشان پياده بودند همراهي مي شد، روي به سوي کربلا نمودند.

مسعودي با اينکه در ثبت وقايع و نقل اعداد و ارقام معروف به دقّت است، ولي اين نقل او قابل قبول نيست!. زيرا اولاً با اکثر روايات مخالف است و امتيازي هم ندارد و ثانياً احتمال اشتباه در ثبت «خمس مئة» هم بعيد نيست!.
شيخ مفيد (ره) مي فرمايد: «وکان معه إثنان و ثلاثون فارساً و أربعون راجلاً...». (u200a18u200a) يعني؛ با حضرت سيّد الشهداء (ع) سي و دو سواره و چهل نفر پياده همراه بودند.

تعدادي را که شيخ مفيد ذکر کرده، سخن ديگر مورخان نيز هست، گو اينکه بعضي عدد بيشتري را هم گفته اند. (u200a19u200a)
در روايتي که سيد ابن طاووس از امام محمّد باقر (ع) نقل مي کند، به تعداد بيشتري شده است: «انّهم کانوا خمسة و اربعين فارساً و مئة راجل...». (u200a20u200a) يعني؛ چهل و پنج سواره و صد پياده همراه امام (ع) بودند.
چنانکه قبلاً اشاره شد، در بين راه تعدادي از همراهان حضرت از ايشان جدا مي شدند. بايد توجه کرد که تعداد زيادي نيز به سپاه حضرت امام حسين (ع) ملحق مي شدند که بعضي از تاريخ نويسان بر اين مسئله تأکيد کرده اند.
ابن سعد مي گويد :«... وکان مع الحسين [ع] يومئذ خمسون رجلاً واتاهم من الجيش عشرون رجلاً و کان معه من اهل بيته تسعة عشر رجلاً». (u200a21u200a) يعني؛ با امام حسين عليه السلام در آن روز (عاشورا) پنجاه مرد بود و بيست نفر نيز از سپاه دشمن به ايشان پيوستند و از اهل بيت امام (ع) نوزده نفر مرد همراه حضرت بودند.
سيد ابن طاووس مي نويسد : «فصير إليهم في تلک الليلة من عسکر عمر بن سعد إثنان و ثلاثون رجلاً...». (u200a22u200a) يعني؛ در شب عاشوراء، سي و دو نفر از سپاه عمر بن سعد به سپاه امام (ع) پيوستند.

ديگر مورخان، اسامي بعضي از کساني را که به نيروهاي امام (ع) پيوستند، مانند حرّ بن يزيد الرياحي، زُهير بن القَين، مُصعب بن يزيد، جابر بن حجاج التيمي، شبيب الکلابي، نُعمان بن عمرو الأزدي و... را ذکر کرده اند. (u200a23)
علامه سيد محسن امين عاملي (ره) در مورد تعداد ياران حضرت عبارت جامعي دارد که ذکر مي شود: «و أصبح الحسين (ع) فهيّأ اصحابه بعد صلاة الغداة و کان معه إثنان و ثلاثون فارساً و اربعون راجلاً و قيل: ثمانية و اربعون راجلاً و [في رواية] ثمانون راجلاً و عن الباقر (ع): انّهم کانوا خمسة و اربعين فارساً و مئة راجل و قيل: کانوا سبعين فارساً و مئة راجل...». (u200a24u200a) يعني؛ امام حسين (ع) بعد از نماز صبح اصحاب خود را که سي و دو نفر سوارکار و چهل پياده و بنا بر قولي جهل و هشت پياده و يا قولي ديگر هشتاد پياده بودند آماده کرد. و در روايتي از امام باقر (ع) آمده است که چهل و پنج تن اسب سوار و صد پياده، و بنا بر قولي ديگر هفتاد سوارکار و صد پياده بودند.

در مورد تعداد واقعي لشکريان حضرت امام حسين (ع) در سرزمين کربلا، نظر قاطعي نمي توان ابراز کرد!. ولي به هر حال تعداد آن ها بيش از صد تن از اهل بيت و انصار، بوده است. همچنين مسلّم است که اضافه و يا کم شدن لشکر امام (ع) بارها تکرار شده است!.

u200a8 - آمار سپاهيان دشمن اموي به فرماندهي عمر بن سعد
اگرچه پرداختن به اين مسئله اهميت چنداني ندارد، ولي از جهت اينکه اوج حادثه و عظمت حماسه خونين عاشورا و فداکاري ياران امام حسين (ع) با تعداد اندک، بيشر روشن شود به مواردي در اين باره، اشاره مي شود.
ابومخنف (لوط بن يحيي) مي نويسد: «انّ عبيدالله بن زياد، بعث عمر بن سعد علي أربعة آلاف من الکوفة...». (u200a25u200a) يعني؛ عبيد الله بن زياد (حاکم کوفه)، چهار هزار نفر را از کوفه، به فرمان دهي عمر بن سعد بن ابي وقاص به کربلا فرستاد.
سيد ابن طاووس (ره) در گزارش خود مي نويسد: «و خرج (عمر بن سعد) لقتال الحسين (ع) في أربعة آلاف فارس و اتبعه ابن زياد بالعساکر حتي تکملت عنده الي ستّ ليال خلون من المحرّم عشرون ألف فارسٍ». (u200a26u200a) يعني؛ عمر بن سعد، با چهار هزار جنگ جو براي جنگ با حسين (ع) خارج شد و به دنبال او ابن زياد حرکت کرد و تا شب ششم محرّم تعداد ياران او به بيست هزار نفر رسيد.
از ائمه معصومين (عليهم السلام)، رواياتي نقل شده است که در آن ها، تعداد لشکريان دشمن را بيش از اين ذکر کرده اند.
شيخ صدوق (م u200a381u200a هـ) از امام صادق (ع) روايت مي کند که فرمود:«... إنّهم کانوا ثلاثون ألفاً». (u200a27u200a) يعني؛ سپاهيان دشمن سي هزار نفر بودند. همين مقدار را سيد ابن طاووس و ديگران نيز ذکر کرده اند.(u200a28u200a) محدثان و مورخاني مانند ابن شهر آشوب، تعداد را u200a35u200a هزار نفر نوشته اند. (u200a29)

علامه مجلسي (ره) عدد پنجاه هزار نيرو را هم روايت کرده است. (u200a30u200a)

اگر اين رقم هاي زياد را براي سپاه دشمن نپذيريم و آن ها را مبالغه آميز بدانيم، ولي بايد بدانيم که تعداد لشکريان دشمن بسيار زياد بوده است!، زيرا سعي و تلاش دشمنان به فرمان دهي، ابن زياد و عمر بن سعد بر اين بوده که با جمع آوري نيروهاي فراوان، خوف و وحشت در بين سپاهيان امام حسين (ع) به وجود آورند و تصور مي کردند اصحاب و ياران حضرت با ديدن تعداد لشکر، قدرت مقابله را از دست خواهند داد!. از سوي ديگر با توجه به آنچه رخ داد [شهادت قريب به يک صد تن از اصحاب شجاع و دلاور امام حسين (ع) در کمتر از ده ساعت] پذيرش آمار و ارقام در حد آنچه که ذکر شده معقول و منطقي به نظر مي رسد. (u200a31u200a)

u200a9 ـ آمار شهداء (رضوان الله عليهم)
اينک به بررسي تعداد شهداء از اهل بيت و انصار امام (ع) در روز عاشورا مي پردازيم:
الف ـ آمار تمامي شهداء از سپاه امام (ع)
در اين مورد چند قول بين مورخان و صاحبان مقاتل ديده مي شود که به ذکر آنها مي پردازيم.
u200a1u200a ـ قول مشهور که تعداد شهداء را u200aهفتاد و دو تن مي داند (غير از وجود مقدّس حضرت امام حسين بن عليّ؛ سيّد الشهداء سلام الله عليه).

ابن سعد مي نويسد: «قُتل الحسين [ع] و قتل معه إثنان و سبعون رجلاً». (u200a32u200a) يعني؛ امام حسين عليه السلام به همراه هفتاد و دو تن از يارانش به شهادت رسيدند.

u200a2u200a ـ قول غير مشهور، که تعداد شهداء را يک صد و هفت تن مي داند.
فُضيل بن زبير بن درهم الکوفي (م u200a148u200a هـ) از اصحاب صادقين (عليهما السلام) در کتاب خودش نام يک صد و هفت تن از شهداء را ذکر مي کند. (u200a33)

u200a3u200a ـ علامه سيد محسن امين عاملي (ره) از متأخرين معتقد است در واقعه کربلاي سال u200a61u200a هجري، يک صد و سي و نه تن از اهل بيت و اصحاب و لشکريان امام حسين (ع) به فيض عظيم شهادت رسيدند. (u200a34u200a)

ب ـ آمار شهداي اهل بيت (رضوان الله عليهم)
در اين مورد نيز اختلاف زيادي در روايات تاريخي و اقوال صاحبان مقاتل ديده مي شود:
ابومخنف، اسامي شانزده تن و ابن اعثم کوفي نام چهارده تن را ذکر کرده اند. (u200a35u200a)
خوارزمي از حسن بصري نقل مي کند که، هفده تن از اهل بيت امام حسين (ع) در روز عاشورا به شهادت رسيدند و اين قول با روايتي که از امام محمّد باقر عليه السلام نقل شده است، مطابقت دارد. (u200a36u200a)

ابو الفرج اصفهاني مي نويسد: «فجميع من قُتل يوم الطّف من وُلد ابي طالب سوي من يختلف في أمره إثنان و عشرون رجلاً». (u200a37u200a) يعني؛ تمامي کساني که از اهل بيت امام (ع) به شهادت رسيدند. (غير از افرادي که در مورد آن ها اختلاف است) بيست و دو تن بوده اند.

سيد محسن امين عاملي (ره) مي گويد: «... و قتل معه من اهل بيته ثمانية عشر رجلاً. فيمکن ان يکون عدّ معهم مسلم بن عقيل في الکوفة و اذا عددنا جميع ما ذکره المورّخين و منهم مسلم کانوا ثلاثين او أکثر...». (u200a38u200a) يعني؛ هيجده مرد با امام (ع) به شهادت رسيدند و اگر حضرت مسلم بن عقيل و کساني را که مورخان نام برده اند به آن ها بيفزاييم تعداد شهداء به سي نفر و کمي بيشتر مي رسد. (u200a39u200a)

در اينجا، جهت تيمّن و تبرّّک اسامي مقدس آن بزرگواران (شهداي اهل بيت و انصار رضوان الله عليهم) را طبق آنچه که مرحوم علامه سيد محسن امين عاملي (ره) ذکر کرده، مي آوريم:« 1u200aـ عليّ بن الحسين بن علي (ع)؛ الأکبر (ع)، u200a2u200aـ عبدالله الرضيع [عليّ الأصغر]، u200a3u200aـ ابراهيم بن الحسين بن علي بن ابي طالب (ع)، u200a4u200aـ ابوبکر بن عليّ بن ابي طالب (ع)؟، u200a5u200aـ عمر بن عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a6u200aـ محمّد [الأصغر] بن عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a7u200aـ عبدالله بن عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a8u200aـ عبّاس بن عليّ بن ابي طالب (ع) [حضرت ابوالفضل، قمر بني هاشم عليه السلام]، u200a9u200aـ محمّد بن العبّاس بن عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a10u200aـ عبدالله بن العبّاس بن عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a11u200aـ عبدالله بن عليّ بن ابي طالب (ع)؛ [الأصغر]، u200a12u200aـ جعفر بن عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a13u200aـ عثمان بن عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a14u200aـ قاسم بن حسن بن عليّ ابي طالب (ع)، u200a15u200aـ ابوبکر بن حسن بن ابي طالب (ع)، u200a16u200aـ عبدالله بن الحسن (ع)، u200a17u200aـ بشر بن حسن بن ابي طالب (ع)، u200a18u200aـ محمد بن عبدالله بن جعفر بن ابي طالب (ع)، u200a19u200aـ عون بن عبدالله بن جعفر بن ابي طالب (ع)، ، u200a20u200aـ عبيدالله بن عبدالله بن جعفر بن ابي طالب (ع)، ، u200a21u200aـ مسلم بن عقيل بن ابي طالب (ع)، ، u200a22u200aـ جعفر بن عقيل بن ابي طالب (ع)، u200a23u200aـ جعفر بن محمد بن عقيل بن ابي طالب (ع)، ، u200a24u200aـ عبدالرحمان بن عقيل بن ابي طالب (ع)، u200a25u200aـ عبدالله بن عقيل بن ابي طالب (ع)؛ [الأکبر]، u200a26u200aـ عبدالله بن مسلم بن عقيل (ع)، u200a27u200aـ عون بن مسلم بن عقيل (ع)، u200a28u200aـ محمد بن مسلم بن عقيل (ع)، u200a29u200aـ محمد بن ابي سعيد بن مسلم (الأحول)، u200a30u200aـ احمد بن محمد الهاشمي. (ابن شهر آشوب ذکر کرده است، المناقب... u200a4u200a ص u200a112u200a».

ج ـ آمار شهداي اصحاب و انصار (رضوان الله عليهم)
علامه سيد محسن امين (ره) اسامي يک صد و شش تن را به اين صورت ذکر کرده است:«1u200aـ ابراهيم بن الحصين الأسدي، u200a2u200aـ ابو الحتوف بن الحارث الأنصاري، u200a3u200aـ ابو عامر النهشلي العبدي، u200a4u200aـ الأدهم بن اُمية العبدي، u200a5u200aـ أسلم الترکي؛ مولي حسين(ع)، u200a6u200aـ اُمية بن سعد الطائي، u200a7u200aـ أنس بن الحارث الکاهلي، u200a8u200a ـ أنيس بن معقل الأصبحي، u200a9u200aـ بُرير بن خضير الهمداني، u200a10u200aـ بُشر بن عبدالله الحضرمي، u200a11u200aـ بکر بن حيّ التيمي، u200a12u200aـ جابر بن الحجاج التيمي، u200a13u200aـ جبلة بن علي الشيائي، u200a14u200aـ جنادة بن کعب الأنصاري، u200a15u200aـ جنادة بن الحارث السلماني، u200a16u200aـ جندب بن حجير الخولاني، u200a17u200aـ جون؛ مولي ابي ذر، u200a18u200aـ جوين بن مالک التميمي، u200a19u200aـ الحارث بن امرئ القيس الکندي، u200a20u200aـ الحارث بن نبهان؛ مولي حمزة، u200a21u200aـ الحباب بن الحارث، u200a22u200aـ الحباب بن عامر الشعبي، u200a23u200aـ حبشي بن قاسم النهمي، u200a24u200aـ حبيب بن مظاهر الأسدي، u200a25u200aـ الحجاج بن بدر السعدي، u200a26u200aـ الحجاج بن مسروق الجعفي، u200a27u200aـ الحرّ بن يزيد الرياحي، u200a28u200aـ الحلاس بن عمرو الراسبي، u200a29u200aـ حنظلة بن أسعد الشبامي، u200a30u200aـ حنظلة بن عمرو الشيباني u200a31u200aـ رافع؛ مولي مسلم الأزدي، u200a32u200aـ زاهر بن عمرو الکندي؛ مولي عمرو بن الحمق، u200a33u200aـ زهير بن بشر الخثعمي، u200a34u200aـ زهير بن سليم الأزدي، u200a35u200aـ زهير بن القين الجبليّ، u200a36u200aـ زياد بن عريب الصائدي، u200a37u200aـ سالم؛ مولي بني المدينة الکلبي، u200a38u200aـ سالم؛ مولي عامر العبدي، u200a39u200aـ سعد بن الحارث الأنصاري، u200a40u200aـ سعد؛ مولي عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a41u200aـ سعد؛ مولي عمرو بن خالد الصيداوي، u200a42u200aـ سعيد بن عبدالله الحنفي، u200a43u200aـ سلمان بن مضارب البجلي، u200a44u200aـ سليمان؛ مولي الحسين (ع)، u200a45u200aـ سوار بن منعم النهمي، u200a46u200aـ سويد بن عمرو بن ابي المطاع، u200a47u200aـ سيف بن الحارث الجابري، u200a48u200aـ سيف بن مالک العبدي، u200a49u200aـ شبيب؛ مولي الحارث الجابري، u200a50u200aـ شوذب؛ مولي بني شاکر، u200a51u200aـ الضرغامة بن مالک، u200a52u200aـ عائذ بن مجمع العائذي، u200a53u200aـ عابس بن ابي شبيب الشاکري، u200a54u200aـ عامر بن حسان بن شريح، u200a55u200aـ عامر بن مسلم العبدي، u200a56u200aـ عباد بن المهاجر الجهني، u200a57u200aـ عبد الأعلي بن يزيد الکلبي، u200a58u200aـ عبدالرحمن الأرحبي، u200a59u200aـ عبدالرحمن بن عبد ربه الأنصاري، u200a60u200aـ عبدالرحمن بن عروة الغفاري، u200a61u200aـ عبدالرحمن بن مسعود التيمي، u200a62u200aـ عبدالرحمن بن ابي بکر، u200a63u200aـ عبدالله بن بشر الخثعمي، u200a64u200aـ عبدالله بن عروة الغفاري، u200a65u200aـ عبدالله بن عمير بن جناب الکلبي، u200a66u200aـ عبدالله بن يزيد العبدي، u200a67u200aـ عبيدالله بن يزيد العبدي، u200a68u200aـ عقبة بن سمعانة، u200a69u200aـ عقبة بن الصلت الجهني، u200a70u200aـ عمارة بن صلخب الأزدي، u200a71u200aـ عمران بن کعب الأشجعي، u200a72u200aـ عمّار بن حسان الطائي، u200a73u200aـ عمّار بن سلامة الدالاني، u200a74u200aـ عمرو بن عبدالله الجندعي، u200a75u200aـ عمرو بن خالد الأزدي، u200a76u200aـ عمرو بن خالد الصيداوي u200a77u200aـ عمرو بن قرطة الأنصاري، u200a78u200aـ عمرو بن مطاع الجعفي، u200a79u200aـ عمرو بن جنادة الأنصاري، u200a80u200aـ عمرو بن ضبيعة الضبعي، u200a81u200aـ عمرو بن کعب الصائدي، u200a82u200aـ قارب؛ مولي الحسين (ع)، u200a83u200aـ قاسط بن زهير التغلبي، u200a84u200aـ القاسم بن حبيب الأزدي، u200a85u200aـ کردوس التغلبي، u200a86u200aـ کنانة بن عتيق التغلبي، u200a87u200aـ مالک بن ذودان، u200a88u200aـ مالک بن عبدالله بن سريع الجابري، u200a89u200aـ مجمع الجهني، u200a90u200aـ مجمع بن عبيدالله العائذي، u200a91u200aـ محمد بن بشير الحضرمي، u200a92u200aـ مسعود بن الحجّاج التيمي، u200a93u200aـ مسلم بن عوسجة الأسدي (صحابي)، u200a94u200aـ مسلم بن کثير الأزدي، u200a95u200aـ مقسط بن زهير التغلبي، u200a96u200aـ منجح؛ مولي الحسن (ع)، u200a97u200aـ الموقع بن ثمامة الأسدي، u200a98u200aـ نافع بن هلال الجملي، u200a99u200aـ نصر؛ مولي عليّ بن ابي طالب (ع)، u200a100u200aـ النعمان بن عمرو الراسبي، u200a101u200aـ نعيم بن عجلان الأنصاري، u200a102u200aـ واضح الرومي؛ مولي الحارث السلماني، u200a103u200aـ وهب بن حباب الکلبي، u200a104u200aـ يزيد بن ثبيط العبدي، u200a105u200aـ يزيد بن زياد بن مهاصر الکندي، و u200a106u200aـ يزيد بن مفغّل الجعفي».
علامه سيد محسن امين عاملي (ره) بعد از ذکر اسامي ياران امام حسين عليه السلام که در کربلا شهيد شده اند مي گويد: «اگر اسامي u200a30u200a تن از شهداي اهل بيت (رضوان الله عليهم) را با اين تعداد نام برده شده از اصحاب جمع کنيم، تعداد شهداي حادثه خونين عاشوراي حسيني به u200a136u200a تن مي رسد و با اضافه کردن u200a3u200a تن ديگر از شهداء يعني، قيس بن مُسهِر الصيداوي، عبدالله بن بُقطر (يَقطر) و هاني بن عروة، در مجموع، تعداد آن ها، u200a139u200a نفر مي شوند (رضوان الله تعالي عليهم)». (u200a40u200a)

10- تعداد کشته هاي سپاه دشمن
پيرامون کشته هاي لشکر عمر بن سعد (لعنت خدا بر او) در جريان نبرد تاريخي و حماسي کربلا که توسط امام حسين (ع) و ياران فداکارش به هلاکت رسيدند، دو نوع روايت به چشم مي خورد: در يکي آمار مشخصي از کشته ها ديده مي شود و در نوع ديگر، بعضي مورّخان هنگام تشريح جنگ، تعدادي را که توسط جنگ جويان شجاع و سلحشور سپاه امام (ع) به جهنّم فرستاده شدند نام مي برند.
ابن سعد مي نويسد: «و کان جعفر بن محمّد [ع] يقول: قتل من اصحاب عمر بن سعد ثمانية وثمانون رجلاً». (u200a41u200a) يعني؛ جعفر بن محمد(ع) مي فرمود: از ياران عمر بن سعد، u200a88u200a نفر کشته شدند.
خوارزمي مي گويد: «حرّ بن يزيد رياحي در نبرد خود با دشمن، u200a40u200a جنگ جوي سواره و پياده را کشت و وهب بن عبدالله نيز طبق روايتي u200a24u200a سواره و u200a12u200a پياده را کشت، نافع بن هلال u200a13u200a نفر را و...». (u200a42u200a)

نکته:
مسئله اي که مي بايست توضيح داده شود اين است که به نظر مي رسد، بنا نبوده در جريان حادثه کربلا خون زيادي از دشمنان فريب خورده و جاهل سپاه عمر بن سعد (يزيديان) ريخته شود، بلکه تمام سعي و تلاش حضرت امام حسين (ع) و ياران شجاع و وفادارش بر هدايت و آگاه نمودن آنان استوار بوده است. چنان که در صحنه هاي زيادي از رخ داد کربلا، اين مسئله به چشم مي خورد و در غير اين صورت روشن است که وجود مقدس امام حسين (ع) که حجت خدا و امام معصوم است و از روح حماسي و قدرت معنوي و جسماني بي نظيري برخوردار بود در مراحل ابتدائي جنگ، مي توانستند، سپاهيان فريب خورده، ترسو و بزدل و ضعيف اموي را در مدت کوتاهي را نابود و به جهنّم واصل کنند!، ولي حکمت و مصلحت الهي بر اين نبوده است.

لذا به طور قطع، مي توان اذعان کرد که در تعداد کشته هاي دشمن، نه آمار مبالغه آميز قابل قبول است و نه تعداد کم!. به هرحال سنّت الهي و روش و سيره امام حسين (ع) بر اتمام حجت و بيدار نمودن وجدان هاي بيمار و خفته مردم نادان قرار گرفته بوده است. از طرف ديگر، امام حسين (ع) و يارانش با نهضت تاريخي و جاويدان خود، درس هاي رحم و مروّت، شجاعت و مردانگي، عزّت نفس و آزادگي و ايثار و فداکاري را تا قيامت به جهانيان ارائه دادند. چنان که آن حضرت فرمود:«و لکم فيّ اُسوة». [وقعة الطف: u200a200u200a] يعني؛ در قيام و نهضت من براي شما مردم جهان (مسلمان و غير مسلمان) الگو و سرمشق است.

u200a11 ـ تعداد سرهاي مقدّس و مطهّر شهداء (رض)
مورّخان و صاحبان مقاتل در اين موضوع متّفق القول نيستند.
گروهي مي گويند: تعداد سرهاي مطهّر شهداء (رض) در روز عاشوراء، u200a72u200a عدد بوده است، شيخ مفيد (ره) مي نويسد: «و سرّح عمر بن سعيد برأس الحسين عليه السلام و رؤس الباقين من اصحابه و اهل بيته (رض) فقطّعت و کانوا اثنين وسبعين راساً». (u200a43u200a) يعني؛ عمر بن سعد سر مطهّر امام حسين (ع) و بقيه شهداء را از بدن جدا کرد و جمعاً u200a72u200a تن مي شدند.
ابن شهر آشوب و ابو مخنف مي گويند: تعداد سرهاي مطهر (رض)، u200aهفتادu200a عدد بوده است. (44)
و بالأخره، گروه سومي از صاحبان مقاتل مانند سيد ابن طاووس و سبط ابن الجوزي، تعداد آن ها را u200a78u200a وu200a92u200a عدد دانسته اند. (u200a45)
آن چه که به طور يقين، مي توان اظهار داشت اين است که؛ عمر بن سعد (لع)، بعد از کشتن امام حسين (ع) دستور داد، سپاه شکست خورده و ستم کار او، سرهاي مقدّس تمامي شهداي اهل بيت و انصار (رضوان الله عليهم) [سر مطهّر حبيب بن مظاهر اسدي هنگام شهادتش، بريده شد] را از بدن هاي مطهّرشان جدا نموده و به سوي کوفه حمل کنند. به طور قطع مي توان گفت که سرهاي مطهّر شهداء به همراه سر مقدّس و مطهّر سيّدالشهداء (سلام الله عليه)، u200a73u200a عدد بوده است. [طبق نقل مورخين گفته مي شود، سر مقدّس عليّ اصغر (عبد الله الرضيع) و حرّ بن يزيد رياحي از بدن جدا نشد].

u200a12 ـ آمار اُسرا و کساني که از اهل بيت پيامبر (ص) و انصار زنده ماندند
ابو مخنف مي نويسد: «... فلمّا ادخل اخواته ونسائه وصبيانه علي عبيدالله بن زياد، لبست زينب (س) ابنة فاطمة ارذل ثيابها... ثم نظر عبيدالله بن زياد الي عليّ بن الحسين (ع) فقال له: ما اسمک...». (u200a46u200a) يعني، هنگامي که خواهران، همسران و فرزندان امام حسين(ع) را نزد ابن زياد بردند، حضرت زينب (س) با لباس هاي بسيار کهنه و خانگي خود را پوشيد و به صورت ناشناس در ميان حلقه کنيزان خود نشست... . ابن زياد از امام سجّاد (ع) سوال کرد: نام تو چيست؟... .

اينک نام تعدادي از اسراء، که طبق گزارش مورخان، از کربلا به کوفه و شام برده شده و از شام به مدينه برگردانده شدند را ذکر مي کنيم:«1 ـ امام عليّ بن الحسين؛ زين العابدين (ع)، u200a2u200aـ فاطمة بنت الحسين (ع)، u200a3u200aـ سکينة بنت الحسين (ع)،u200a4u200aـ زينب بنت الإمام عليّ (ع)، u200a5u200aـ رباب (همسر امام حسين عليه السلام)، u200a6u200aـ حسن بن الحسن المجتبي عليه السلام (معروف بن حسن مثنّي)، u200a7u200aـ عمرو بن حسن بن علي (ع)، u200a8u200aـ قاسم بن عبدالله بن جعفر، u200a9u200aـ محمد بن عقيل الأصغر، u200a10u200aـ امام محمّد بن عليّ الباقر (ع)، u200a11u200aـ امّ محمد، بنت الحسن (ع)، u200a12u200aـ امّ کلثوم، u200a13u200aـ عقبة بن سمعان، u200a14u200aـ مرقّع بن ثمامة». (u200a47u200a)

لازم به ذکر است که غير از افراد نام برده شده، طبق نوشته مورّخان و صاحبان مقاتل، تعدادي موالي (غلامان و کنيزان) نيز زنده ماندند، که به همراه اسراء به کوفه و سپس به شام برده شدند.

پي نوشت ها:
u200a1u200a- کتاب شناسي هاي فراواني در اين باره، تهيه و چاپ شده که علاقه مندان مي توانند به کتاب شناسي تاريخي امام حسين(ع) اثر محمد اسفندياري مراجعه نمايند. هم چنين، دائرة المعارفي با مديريت شيخ محمدصادق کرباسي با عنوان دائرة المعارف الحسينية در دست تهيه است که گفته مي شود، مجلدات آن بالغ بر u200a620u200a جلد خواهد شد. تاکنون u200a64u200a جلد آن منتشر شده است. دوست داران به آدرس اينترنتيwww.hussaini-encyclopedia.com مراجعه نمايند. پايگاه جامع عاشورا با آدرس اينترنتي http://www.ashoora.ir نيز اطلاعات مهمي در باره زندگاني و قيام کربلا را به خوانندگان عزيز ارائه مي دهد. اخيراً با تلاش گروهي جمعي از محققان حوزوي، کتابي ارزشمند با عنوان تاريخ و مقتل جامع سيّد الشهداء (ع)، [جلد اوّل، u200a1389u200a و جلد دوم، u200a1391u200a]، زير نظر استاد مهدي پيشوائي از سوي انتشارات موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره) منتشر شده که علاقه مندان را به مطالعه دقيق آن توصيه مي کنيم. [http://bookroom.ir].
u200a2u200a- مفيد، الإرشاد في معرفة حجج الله علي العباد، ج u200a2u200a ص u200a35u200a؛ ابو مخنف، وقعة الطف، تحقيق: استاد شيخ محمدهادي يوسفي غروي صu200a102u200a.
u200a3u200a- خوارزمي، مقتل الحسين (ع)، جu200a1u200a صu200a189u200a؛ ابن اعثم، الفتوح، ج u200a5u200a صu200a16u200a.
u200a4u200a- امين عاملي، اهل البيت (ع) من کتاب أعيان الشيعة؛ سيرة الإمام الحسين، سيّد الشهداء (ع) ج u200a4u200a ص u200a139u200a.
u200a5u200a- مفيد، الإرشاد...، صu200a203u200a ؛ بلاذري، انساب الأشراف، جu200a3u200a ص u200a158u200a؛ ابن اعثم، پيشين، صu200a49u200a؛ خوارزمي، پييشين، صu200a194u200a؛ سبط ابن الجوزي، تذکرة الخواص، صu200a215u200a؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابي طالب، جu200a3u200a صu200a241u200a؛ ابن اثير، الکامل، جu200a4u200a صu200a20u200a.
u200a6u200a- سيد ابن طاووس، کتاب الملهوف في قتلي الطفوف، صu200a35u200a؛ امين عاملي، أعيان الشيعة...، جu200a1u200a صu200a581u200a.
u200a7u200a- مجله تراثنا؛ شماره u200a10u200a صu200a174u200a.
u200a8u200a- ابن عساكر، ترجمة الإمام الحسين (ع)، صu200a207u200a؛ مسعودي، مروج الذهب و معادن الجوهر، جu200a3u200a صu200a54u200a.
u200a 9u200a- مفيد، الإرشاد، جu200a2u200a، ص u200a38u200a؛ کتاب الملهوف...، پيشين، ص u200a37u200a؛ ابن اثير، الکامل، پيشين، جu200a1u200a، ص u200a589u200a؛ مجلسي، بحار الأنوار، جu200a44u200a صu200a335u200a.
u200a10u200a- ابن قتيبه دينوري، الإمامة و السياسة، جu200a2u200a ص u200a5u200a.
u200a11u200a- مفيد، الإرشاد...، ص u200a218u200a.
u200a12u200a- مجله تراثنا، شماره u200a10u200a صu200a170u200a.
u200a13u200a- ابن اعثم، پيشين، صu200a120u200a؛ خوارزمي، پيشين، صu200a320u200a.
u200a14u200a- مجلسي، پيشين، جu200a44u200a صu200a313u200a.
u200a 15u200a- ابو مخنف، وقعة الطف ص u200a398u200a ؛ ابن اثير، پيشين، جu200a3u200a، ص u200a278u200a؛ مفيد، الإرشاد...، ج u200a2u200a ص u200a75u200a؛ بلاذري، أنساب الأشراف ج u200a3u200a ص u200a380u200a.
u200a16u200a- ابو حنيفه دينوري، اخبار الطوال صu200a248u200a.
u200a17u200a- مسعودي، پيشين، جu200a3u200a صu200a61u200a.
u200a18u200a- مفيد، الإرشاد صu200a233u200a ؛ دينوري، پيشين، صu200a256u200a؛ يعقوبي، تاريخ اليعقوبي، جu200a2u200a صu200a243u200a.
u200a19u200a- خوارزمي، پيشين، جu200a2u200a صu200a4u200a ؛ ابن شهر آشوب، پيشين، جu200a3u200a ص u200a248u200a.
u200a20u200a- سيد ابن طاووس، پيشين، صu200a100u200a( ترجمه: مرحوم سيّد احمد فهري) ؛ سبط ابن الجوزي، پيشين، صu200a222u200a.
u200a21u200a- مجله تراثنا، جu200a10u200a، صu200a177u200a؛ ابن عساکر، تحقيق محمودي صu200a224u200a.
u200a22u200a- پيشين، ص u200a92u200a.
u200a 23u200a- سماوي، إبصار العين في أنصار الحسين (ع) ص u200a203u200a؛ شوشتري، قاموس الرجال ج u200a3u200a ص u200a103u200a؛ طبرسي، إعلام الوري بأعلام الهدي ص u200a242u200a.
u200a24u200a- امين عاملي، پيشين، جu200a1u200a صu200a601u200a.
u200a25u200a- ابو مخنف، وقعة الطف، تحقيق: يوسفي غروي، صu200a209u200a-u200a211u200a؛ تاريخ اليعقوبي، پيشين، جu200a2u200a صu200a243u200a؛ مفيد، الإرشاد... صu200a227u200a.
u200a26u200a- سيد ابن طاووس، پيشين، صu200a85u200a..
u200a27u200a- صدوق، الأمالي، صu200a101u200a.
u200a27u200a- سيد ابن طاووس، پيشين، صu200a25u200a ؛ ابن شهر آشوب، پيشين، جu200a3u200a صu200a238u200a.
u200a29u200a- ابن شهر آشوب، پيشين، صu200a248u200a.
u200a30u200a- ابومخنف، وقعة الطف، ص u200a211u200a؛ صدوق، الأمالي ص u200a101u200a؛ مجلسي، پيشين، صu200a386u200a.
u200a31u200a- روايات منقول از امامان معصوم (ع) را در صورت صحت سند و نداشتن ضعف، مي توان پذيرفت که شرايط و ضوابط آن در علم اصول فقه تشريح شده است.
u200a32u200a- ابن عساکر، تاريخ دمشق، ص u200a228u200a؛ مجلسي، پيشين، ج u200a45u200a صu200a12u200a ؛ طبري، پيشين، ج u200a5u200a ص u200a455u200a.
u200a33u200a- مجله تراثنا، شماره u200a10u200a، ص u200a149u200a تا u200a157u200a.
u200a34u200a- امين عاملي، پيشين، جu200a1u200a صu200a610u200a تا u200a612u200a.
u200a35u200a- ابو مخنف، پيشين، صu200a241u200a ؛ ابن اعثم، پيشين، جu200a5u200a صu200a202u200a ؛ مسعودي، پيشين، جu200a2u200a صu200a61u200a.
u200a36u200a- خوارزمي، پيشين، جu200a2u200a، صu200a47u200a ؛ مفيد، الإرشاد...، صu200a248u200a.
u200a37u200a- ابو الفرج اصفهاني، مقاتل الطالبيين، صu200a62u200a.
u200a38u200a- امين عاملي، أهل البيت (ع) من کتاب أعيان الشيعة...، جu200a4u200a صu200a246u200a.
u200a39u200a- همان و مرحوم طبرسي در إعلام الوري بأعلام الهدي، صu200a250u200a، تعداد شهداي اهل بيت با امام حسين (ع) را u200a19u200a نفر مي داند.
u200a40u200a- امين عاملي، أهل البيت (ع) من کتاب أعيان الشيعة...، ج u200a4u200a صu200a246u200a تا u200a252u200a.لازم به ذکر است که در مجله تراثنا [شماره u200a2u200a]، کتابي به نام تسمية من قتل مع الحسين(ع) من ولده واخواته واهل بيته وشيعته تأليف المحدث الفضيل بن الزبير الکوفي الأسدي، از اصحاب امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» به چاپ رسيده است که در آن نام u200a107u200a تن از شهداء را ذکر کرده است.
u200a41u200a- مجله تراثنا، شماره u200a10u200a، صu200a181u200a؛ مسعودي، پيشين، جu200a3u200a ص u200a63u200a.
u200a42u200a- خوارزمي، پيشين ، جu200a2u200a، صu200a11u200a؛ ابن شهر آشوب، پيشين، جu200a3u200a صu200a250u200a.
u200a43u200a- مفيد، الإرشاد...، صu200a243u200a؛ خوارزمي ، پيشين ، ص u200a285u200a.
u200a44u200a- ابن شهر آشوب، پيشين، جu200a3u200a ص u200a259u200a و ابو مخنف، پيشين، ص u200a258u200a.
u200a45u200a- سيد ابن طاووس، پيشين، ص u200a143u200a.
u200a46u200a- ابو مخنف، وقعة الطف، تحقيق: يوسفي غروي ص u200a299u200a.
u200a47u200a- ر. ک. به کتاب الملهوف...، پيشين، جu200a2u200a؛ [مجله تراثنا، شماره u200a2]u200a؛ أهل البيت (ع) من کتاب أعيان الشيعة...، جu200a4u200a ص u200a257u200a.

مرکز اسلامی انگلیس

مطالب مرتبط :

۴ اشتباه رایج در روایت وقایع عاشورا که خیلی ها نمیدانند!

چه كسي در كربلا و روز عاشورا اذان گفت؟

سفارش آیت الله بهجت درباره زیارت عاشورا

تصاویر / درختی که هر ظهر روز عاشورا خون میگرید

مهم:اطلاعات خطرناك و دروغين فيسبوك در مورد واقعه عاشورا